Droga przez Zbocze. Zapomniane najkrótsze wejście na Śnieżkę|

W pierwszym artykule naszej serii przyglądaliśmy się dawnym przejściom w Tatrach, gdzie XIX-wieczni podróżnicy poruszali się pomiędzy dolinami i przełęczami, korzystając z dróg, których część zniknęła już z turystycznej pamięci. Tym razem przenosimy się w Karkonosze, a dokładniej na północne zbocza Kopy, gdzie jeszcze kilkadziesiąt lat temu prowadziło jedno z najważniejszych podejść na Śnieżkę.

Dziś większość turystów rozpoczynających wędrówkę z Karpacza wybiera dobrze znane szlaki: przez Kocioł Łomniczki, Biały Jar albo Samotnię i Strzechę Akademicką. Inni korzystają z kolei linowej, która pozwala ominąć znaczną część podejścia. Współczesna sieć dróg wydaje się oczywista i trwała, jak gdyby zawsze prowadziła właśnie tędy. Tymczasem dawne przewodniki i mapy pokazują zupełnie inny obraz.

Przez wiele dziesięcioleci jednym z najważniejszych połączeń Karpacza ze Śnieżką była Droga przez Zbocze, znana w niemieckiej literaturze jako Gehängeweg. Prowadziła pomiędzy Białym Jarem a Doliną Łomniczki, wspinając się północnymi stokami masywu Kopy. W dawnych opracowaniach przedstawiano ją jako najkrótsze wejście z Karpacza na Śnieżkę. Dziś nie znajdziemy jej jako odrębnego znakowanego szlaku na współczesnych mapach turystycznych.

Co ciekawe, nie była to ścieżka znana wyłącznie miejscowym mieszkańcom ani nieoficjalny skrót wykorzystywany przez doświadczonych wędrowców. Jej przebieg opisywano w przewodnikach, oznaczano na mapach i polecano turystom odwiedzającym Karkonosze.

Jednym ze źródeł pozwalających odtworzyć dawny charakter tej drogi jest niemiecki przewodnik Siegfrieda Becka Das Riesengebirge und seine Nachbargebirge. Autor poświęca jej osobny opis wycieczki zatytułowany Über das Gehänge auf die Schneekoppe, czyli „Przez Zbocze na Śnieżkę”.

Wędrówka rozpoczynała się w dawnym Krummhübel, czyli dzisiejszym Karpaczu. Beck wskazywał zielono znakowaną drogę prowadzącą w górę, wzdłuż linii telegraficznej. Ten drobny szczegół jest interesujący: na przełomie XIX i XX wieku wędrowiec odnajdywał kierunek nie tylko dzięki oznaczeniom turystycznym, lecz także elementom infrastruktury, które stanowiły część ówczesnego krajobrazu.

Droga stopniowo opuszczała zabudowania i zagłębiała się w las. Podejście było długie, niemal nieustannie prowadzące pod górę, ale nie opisywano go jako szczególnie niebezpiecznego. W przewodniku pojawia się informacja, że na odcinku około sześciu kilometrów wędrowiec pokonywał mniej więcej osiemset metrów przewyższenia, docierając na Koppenplan, czyli w rejon Równi pod Śnieżką.

Jednym z najbardziej charakterystycznych punktów trasy były Pochylne Źródła, nazywane Gehängebrunnen. Beck wspomina o ujętym źródle, przy którym znajdowały się stół i ławki. Było to miejsce odpoczynku jeszcze w cieniu wysokiego lasu, zanim droga wychodziła w obszar kosodrzewiny.

Ten niepozorny szczegół mówi o dawnym wędrowaniu więcej niż niejeden współczesny opis atrakcji turystycznych. Droga posiadała własny rytm, własne miejsca zatrzymania i punkty orientacyjne. Źródło nie było jedynie obiektem przyrodniczym, lecz częścią doświadczenia podróży. Można było usiąść, odpocząć, napić się wody i przygotować do dalszej części podejścia.

Powyżej lasu zmieniał się charakter krajobrazu. Pojawiały się skaliste partie stoku, kosodrzewina i coraz szersze widoki na doliny u podnóża Karkonoszy. Dawni autorzy zwracali uwagę na bogactwo roślinności tej części gór. Beck wymienia również Pradlers Höhige, nazwę odnoszącą się do porośniętych roślinnością stoków w górnych partiach podejścia.

W opisie pojawia się jeszcze jeden szczegół: boczna ścieżka prowadząca do pomnika leśniczego Freya, zastrzelonego w 1877 roku. To przypomnienie, że górskie ścieżki nie służyły wyłącznie turystom. Były częścią przestrzeni użytkowanej przez leśników, pasterzy, pracowników górskich schronisk i ludzi, których codzienne zajęcia wymagały poruszania się po stokach.

Nieco wyżej znajdowało się kolejne źródło, Goldbrunnen. Według Becka dostarczało ono wodę między innymi do schroniska Riesenbaude oraz obiektów na Śnieżce. Także tutaj dawna droga łączyła ze sobą coś więcej niż punkty widokowe. Była fragmentem większej sieci komunikacyjnej i gospodarczej.

Górny odcinek prowadził na Koppenplan, skąd pozostawała już stosunkowo krótka droga do Riesenbaude, czyli nieistniejącego dziś czeskiego schroniska Obří bouda, stojącego niegdyś naprzeciw obecnego Domu Śląskiego. Dalej można było kontynuować podejście na Śnieżkę. Całą wycieczkę od Karpacza do szczytu Beck szacował na około trzy i jedną czwartą do trzech i pół godziny.

Historia Drogi przez Zbocze jest jednak starsza niż ten przewodnik. Jej wcześniejszy ślad odnajdujemy na mapach z XIX wieku. W opracowaniu „Pochylna Ścieżka”, opublikowanym w 2020 roku, Jerzy K. Bieńkowski analizuje przebieg drogi widocznej na mapie topograficznej z 1885 roku. Wskazuje między innymi dawny początek w rejonie dzisiejszej ulicy Leśnej w Karpaczu, przejście przez Starą Fałdę oraz podejście do Pochylnych Źródeł, położonych na wysokości około 1240–1265 metrów.

Warto tutaj rozróżnić dwie rzeczy: istnienie wcześniejszej górskiej ścieżki i jej późniejsze przystosowanie do potrzeb turystyki. W 1894 roku Towarzystwo Karkonoskie, czyli Riesengebirgsverein, rozbudowało Drogę przez Zbocze, nadając jej bardziej zorganizowany charakter. Nie była więc wyłącznie spontanicznie wydeptaną drogą, ale także efektem rozwoju karkonoskiej turystyki pod koniec XIX wieku.

Jeszcze bardziej zastanawiający jest fakt, że Droga przez Zbocze pojawia się na jednej z pierwszych powojennych map turystycznych Karkonoszy.

Michał Woźniak w opracowaniu Kartografia turystyczna polskich Karkonoszy w okresie 1945–1990 wymienia ją wśród popularnych przedwojennych tras, które po wojnie stały się niedostępne dla turystów. Zwraca uwagę, że mapa z 1946 roku odtwarzała w dużym stopniu przedwojenną sieć turystyczną. Była więc nie tylko pomocą dla nowych przybyszów poznających góry, ale również swoistym zapisem wcześniejszego świata, którego część stopniowo zanikała.

Nie oznacza to jeszcze, że cała Droga przez Zbocze pozostawała w 1946 roku utrzymywana i dostępna dokładnie w takim samym stanie jak przed wojną. Historyczna mapa dokumentuje dawny przebieg, ale nie rozstrzyga wszystkich kwestii związanych z jego późniejszym użytkowaniem.

Co zatem sprawiło, że tak ważna niegdyś droga zniknęła z turystycznego krajobrazu?

Jednym z istotnych czynników była zmiana sposobu docierania w górne partie masywu. Pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku zbudowano kolej krzesełkową na Kopę, udostępnioną turystom w 1960 roku. Od tego momentu znaczna część odwiedzających mogła dostać się wysoko ponad Karpacz bez konieczności wielogodzinnego podejścia. Bieńkowski wskazuje uruchomienie kolei jako ważną przyczynę utraty znaczenia dawnej ścieżki.

Nie znamy jednak dokładnej daty formalnego wycofania całego szlaku ani wszystkich okoliczności tej decyzji. Przemiany turystyki, zmiany w organizacji sieci szlaków i rosnące znaczenie ochrony przyrody tworzyły nową rzeczywistość, w której nie każda dawna droga zachowała swoje miejsce.

Dziś wędrowiec patrzący na mapę Karkonoszy zobaczy wyraźne linie współczesnych tras. Nie dowie się jednak, że pomiędzy nimi istniała niegdyś droga z własnymi źródłami, miejscami odpoczynku, nazwami terenowymi i wieloletnią tradycją wędrowania.

To właśnie czyni Gehängeweg szczególnie interesującym przykładem zapomnianego szlaku. Nie zniknął dlatego, że prowadził donikąd. Przeciwnie, przez długi czas był jednym z najbardziej oczywistych sposobów dotarcia na najważniejszy szczyt Karkonoszy. Z czasem zmieniły się jednak potrzeby turystów, przebieg dostępnych dróg i sposób patrzenia na górski krajobraz.

Nie wiemy jeszcze, ile materialnych śladów dawnej Drogi przez Zbocze przetrwało w terenie. Być może część jej odcinków została włączona do późniejszych dróg, inne zarosły, a jeszcze inne można rozpoznać jedynie dzięki historycznej kartografii. Odpowiedź na to pytanie wymaga dalszego porównywania map, przewodników i dokumentów.

Odzyskanie pamięci o tej drodze nie musi jednak oznaczać postulatu jej ponownego otwarcia. Znaczna część dawnego przebiegu leży na obszarze Karkonoskiego Parku Narodowego, gdzie poruszanie się poza udostępnionymi trasami podlega ograniczeniom. Przywracanie dawnej historii powinno iść w parze z poszanowaniem przyrody, która przez dziesięciolecia odzyskiwała przestrzeń pozostawioną przez człowieka.

W tym sensie przywrócenie świetności dawnym szlakom może oznaczać coś innego niż fizyczną odbudowę ścieżek. Możemy przywrócić ich nazwy, odtworzyć przebieg na historycznych mapach, przypomnieć relacje dawnych podróżników i ponownie włączyć te miejsca do zbiorowej pamięci.

Góry nie są przecież jedynie zbiorem szczytów do zdobycia ani siecią dróg wyznaczonych przez człowieka. Są żywą przestrzenią, w której przyroda i ludzka historia przez stulecia pozostawały ze sobą związane. Dawne ścieżki przypominają o tej relacji nawet wtedy, gdy nie można już nimi wędrować.

Droga przez Zbocze jest jednym z takich miejsc. Kiedyś prowadziła na Śnieżkę tysiące kroków przez las, źródła i kosodrzewinę. Dziś jej historia zachowała się przede wszystkim w starych przewodnikach i na pożółkłych mapach. Być może właśnie od ponownego odczytania tych świadectw zaczyna się najważniejsza część naszej misji.

Nie każda zapomniana droga musi zostać ponownie otwarta. Ale każda zasługuje na to, by jej historia nie zaginęła.